TÒA ÁN LIÊN BANG ĐỒNG Ý GỘP CÁC VỤ KIỆN TỊ NẠN BỊ BÁC THEO LUẬT DI TRÚ MỚI CỦA CANADA ĐỂ XÉT XỬ CHUNG

Các luật sư cảnh báo rằng có tới 28.000 đơn xin tị nạn có thể bị xem xét theo các quy định mới.

Trong một phán quyết vào thứ Tư, một thẩm phán phụ tá của Tòa án Liên bang cho biết 39 vụ kiện thách thức các quy định mới về việc không đủ điều kiện tị nạn của Đạo luật Bảo vệ Người nhập cư và Tị nạn (IRPA), sẽ được tiến hành dưới hình thức “tố tụng được quản lý đặc biệt”.

Lệnh này cho biết tất cả các vụ kiện đều đưa ra “những thách thức hiến pháp tương tự và phức tạp”, đối với các phần của luật được đưa ra thông qua Điều luật C-12, vốn cấm một số người nộp đơn xin tị nạn tại Canada.

Luật mới cấm các cá nhân nộp đơn xin tị nạn nếu đã quá một năm kể từ lần đầu tiên họ nhập cảnh vào Canada. Luật này có hiệu lực hồi tố từ ngày 24 tháng 6 năm 2020 và áp dụng cho các đơn nộp vào hoặc sau ngày 3 tháng 6 năm 2025. Dự luật C-12 cũng loại bỏ lựa chọn nộp đơn xin tị nạn đối với những người vượt biên giới Canada-Hoa Kỳ không chính thức sau ngày tháng 6 năm 2025.

Các khiếu nại lập luận rằng, Dự luật C-12, chính thức trở thành luật vào ngày 26 tháng 3, vi phạm Hiến chương về Quyền và Tự do của Canada, bao gồm Mục 7 (đảm bảo quyền sống, quyền tự do và an ninh cá nhân) và Mục 15 (bảo vệ chống phân biệt đối xử).

Cả phía luật sư và Bộ Tư pháp liên bang đều yêu cầu “vụ việc phải được quản lý” (case management), một quy trình được sử dụng tại Tòa án Liên bang cho các vụ kiện tụng lớn hoặc phức tạp, trong đó một thẩm phán được chỉ định để ra phán quyết trên một số lượng nhỏ hồ sơ nhằm quyết định các câu hỏi hiến pháp cốt lõi.

Trong một lá thư gửi tòa án, các bên cảnh báo rằng có tới 28.000 đơn xin tị nạn có thể bị xem xét theo luật mới.

Một nỗ lực phối hợp chống lại luật tị nạn mới C-12 đang được giám sát bởi Hiệp hội Luật sư Tị nạn Canada (CARL) và Hiệp hội Luật sư Nhập cư Canada (CILA).

Bà Maureen Silcoff, một luật sư tị nạn và là thành viên của CARL, cho biết: “Có rất nhiều sự không chắc chắn và lo lắng đối với những người bị ảnh hưởng bởi luật này. Quyết định của tòa án về việc quản lý tập trung các vụ kiện này là một bước đi đúng đắn để đảm bảo tính hiệu quả và công bằng.”

Các nhóm dễ bị tổn thương chịu tác động nặng nề nhất

Các chuyên gia nhập cư cho biết luật này ảnh hưởng không cân xứng đến các nạn nhân của bạo lực gia đình, cộng đồng 2SLGBTQ+ và những người có hoàn cảnh thay đổi kể từ khi họ đến Canada.

Họ lập luận rằng thời hạn một năm là quá ngắn đối với những người có thể cần thời gian để hồi phục sau chấn thương hoặc những người không biết rằng họ có thể nộp đơn xin tị nạn dựa trên xu hướng tính dục hoặc bản dạng giới của mình.

Louise Will, một luật sư nhập cư tại Toronto, cho biết nhiều khách hàng của bà đang rơi vào tình trạng tuyệt vọng.

“Luật này sẽ có tác động không cân xứng đối với các nhóm được quyền bảo vệ khỏi sự phân biệt đối xử theo Mục 15, và dường như không có sự biện minh nào cho những tác động bất lợi đó, cũng như không có nỗ lực nào được thực hiện để bảo vệ những người sẽ phải gánh chịu chúng,” Will nói.

Bộ Di trú, Tị nạn và Quốc tịch Canada (IRCC) đã bảo vệ luật này, cho rằng nó cần thiết để duy trì tính liêm chính của hệ thống tị nạn và giải quyết tình trạng tồn đọng hồ sơ ngày càng tăng.

Lo ngại một số người nộp đơn rơi vào tình trạng lấp lửng pháp lý

Các luật sư đặc biệt lo ngại về ý nghĩa của luật mới đối với những người nộp đơn từ các quốc gia mà Canada đang tạm dừng trục xuất (moratorium), bao gồm những nơi đang đối mặt với mức độ bạo lực cao như Haiti, Iran và Sudan.

Những người này sẽ không được cung cấp các đánh giá rủi ro trước khi trục xuất (PRRA) trong thời gian tới, khiến họ rơi vào tình trạng lấp lửng pháp lý, không thể đoàn tụ với gia đình, có thể trong nhiều năm, và gặp khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ y tế cũng như giấy phép làm việc và học tập.

Erica Demirdache, một luật sư tại Ottawa, cho biết: “Chúng tôi đang thấy mọi người bị đẩy vào bóng tối. Họ không có địa vị hợp pháp, không có quyền tiếp cận các quyền cơ bản và sống trong nỗi sợ hãi bị trục xuất liên tục.”

Demirdache và các đồng nghiệp cho biết họ đã bắt đầu thấy những tác động, bao gồm việc sinh viên từ bỏ chương trình sau đại học và những người nộp đơn xin tị nạn gặp khủng hoảng về sức khỏe tâm thần.

Mặc dù cuộc chiến pháp lý về Dự luật C-12 có thể kéo dài nhiều năm, nhiều luật sư cho biết họ đã quá tải vì khối lượng hồ sơ và tính chất khẩn cấp của các vụ việc.

Theo lệnh của tòa án, một thẩm phán quản lý vụ việc sẽ được chỉ định trong những tuần tới. Trong vòng 10 ngày kể từ khi chỉ định đó, cả hai bên phải lên lịch một cuộc họp để xác định các mốc thời gian và các bước tiếp theo, nhưng quy trình này có thể mất nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm để đi đến kết luận cuối cùng.