CHUYỆN TÒA DI TRÚ – TÒA ỦNG HỘ KHIẾU NẠI CỦA MỘT PHỤ NỮ NGƯỜI VIỆT NAM, KIỆN QUYẾT ĐỊNH CỦA BỘ DI TRÚ TỪ CHỐI HỒ SƠ XIN ĐỊNH CƯ CANADA CỦA BÀ, THEO DIỆN LỰA CHỌN TỈNH BANG PRINCE EDWARD ISLAND CHO DOANH NHÂN

BỐI CẢNH CHUNG CỦA SỰ VIỆC

1. Giới thiệu chung

Vụ việc bà Nguyễn kiện Bộ Di trú Canada là một đơn yêu cầu rà soát tư pháp đối với quyết định từ chối đơn xin thường trú của bà. Bà Nguyễn nộp đơn thông qua chương trình Đề cử Tỉnh bang Prince Edward Island (PEI PNP), cụ thể là luồng Sở hữu doanh nghiệp 100%.

2. Hồ sơ cá nhân và kinh nghiệm chuyên môn

Bên nguyên đơn là một doanh nhân có kinh nghiệm dày dặn tại Việt Nam. Hồ sơ của bà bao gồm:

• Học vấn: Có bằng dược sĩ.

• Kinh nghiệm làm việc: Chủ sở hữu và là người đứng đầu 1 cơ sở kinh doanh Nhà thuốc tư nhân; đồng thời giữ chức vụ Phó Quản lý Đảm bảo Chất lượng tại 1 Công ty Cổ phần Dược phẩm nhà nước nổi tiếng.

• Tình trạng gia đình: Chồng bà là kỹ sư cơ khí, giữ chức Chủ tịch Hội đồng quản trị một tập đoàn về thiết bị điện và phòng cháy chữa cháy. Họ có hai con nhỏ.

• Năng lực tài chính: Gia đình sở hữu bất động sản tại TP. Hồ Chí Minh, cổ phần lớn trong hai công ty, và chứng tỏ có khối tài sản cá nhân đáng kể.

3. Kế hoạch kinh doanh đề xuất trong hồ sơ xin đề cử tỉnh bang & xin thị thực định cư

Bà Nguyễn đề xuất thành lập một doanh nghiệp mới tại PEI chuyên cung cấp các sản phẩm chăm sóc sức khỏe tại gia.

• Sản phẩm: Vitamin, thực phẩm chức năng, thiết bị hỗ trợ sinh hoạt và thiết bị y tế gia đình.

• Tầm nhìn tương lai: Mở rộng sang các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tại nhà cho người cao tuổi.

• Sự chuẩn bị: Bà đã nộp một bản kế hoạch kinh doanh chi tiết bao gồm nghiên cứu thị trường PEI, phân tích đối thủ cạnh tranh và dự báo tài chính.

LỊCH SỬ HỒ SƠ VÀ CÁC QUYẾT ĐỊNH BAN ĐẦU

1. Quá trình đề cử cấp tỉnh bang (PEI)

Trước khi nộp đơn lên cấp liên bang, bà Nguyễn đã thực hiện đầy đủ các bước khảo sát thoe yêu cầu của luật:

• Tháng 6/2018: Thực hiện chuyến thăm khảo sát kéo dài một tuần tại PEI.

• Tháng 12/2018: Tham gia phỏng vấn với các quan chức nhập cư tỉnh bang.

• Ngày 20/12/2018: Văn phòng Nhập cư PEI chính thức chấp thuận đề cử bà Kiều theo luồng sở hữu doanh nghiệp.

2. Giai đoạn xét duyệt liên bang (IRCC)

Sau khi có đề cử, bà nộp đơn xin thường trú vào tháng 7/2019. Đến tháng 10/2020, một Viên chức di trú liên bang đã thực hiện phỏng vấn, và đưa ra hàng loạt lo ngại:

• Rủi ro kinh doanh: Viên chức cho rằng thị trường PEI đã bão hòa và bà phải đối mặt với các đối thủ rất mạnh.

• Nghi ngờ ý định định cư: Viên chức tập trung vào việc chị chồng của bà từng được Manitoba đề cử, nhưng sau đó đã chuyển đến Toronto chỉ sau 6 tháng.

• Tính trung thực: Có sự nghi ngờ về việc bà Kiều tuyên bố không biết chi tiết về quá trình di trú của người thân.

3. Phản hồi của bên đơn và sự ủng hộ của tỉnh bang

Bà Nguyễn sau đó đã nộp thêm bằng chứng để giải quyết các lo ngại:

• Chứng nhận đã thành lập công ty tại PEI và thuê luật sư, môi giới nhà đất.

• Thư từ công ty tư vấn Grant Thornton giải thích sự khác biệt giữa mô hình của bà và Walmart.

• Tỉnh bang PEI sau đó cũng gửi thư khẳng định tiếp tục ủng hộ bà Nguyễn, thậm chí đề xuất cấp giấy phép lao động một năm để bà chứng minh ý định của mình. Tuy nhiên, Viên chức vẫn bác bỏ đơn.

KHUNG PHÁP LÝ VÀ TIÊU CHUẨN RÀ SOÁT CỦA TÒA LIÊN BANG

1. Tiêu chuẩn rà soát (Standard of Review)

Theo án lệ Vavilov, Tòa án áp dụng tiêu chuẩn “tính hợp lý” (reasonableness). Một quyết định được coi là hợp lý nếu nó dựa trên một chuỗi lập luận logic nội tại và được chứng minh dựa trên các ràng buộc pháp lý và thực tế. 

2. Thỏa thuận nhập cư Canada giữa Liên bang Canada và tỉnh bang PEI

Đây là một yếu tố then chốt trong khung pháp lý của vụ việc:

• Chia sẻ quyền hạn: Nhập cư là lĩnh vực thuộc thẩm quyền chung giữa liên bang và tỉnh bang.

• Vai trò của tỉnh bang: Theo Thỏa thuận, PEI có trách nhiệm duy nhất trong việc đánh giá và đề cử những ứng viên mà tỉnh bang tin rằng sẽ mang lại lợi ích kinh tế và có ý định định cư lâu dài.

• Nghĩa vụ của liên bang: Canada phải xem xét việc đề cử của PEI là bằng chứng cho thấy tỉnh bang đã thực hiện thẩm định kỹ lưỡng (due diligence).

3. Phân biệt giữa “Thiết lập kinh tế” và “Ý định cư trú”

Án lệ xác nhận rằng, hai yếu tố này là khác biệt. Viên chức không được phép từ chối đơn dựa trên “ý định cư trú” nếu lý do duy nhất chỉ là sự yếu kém của kế hoạch kinh doanh. Mặc dù trong vụ này, Thẩm phán nhận thấy Viên chức không hoàn toàn nhầm lẫn giữa hai yếu tố (vì có xem xét thêm yếu tố người thân tại Toronto), nhưng các sai sót khác vẫn tồn tại.

PHÂN TÍCH SAI SÓT CỦA VIÊN CHỨC DI TRÚ

1. Sự thiếu sót trong việc áp dụng Thỏa thuận Canada và PEI

Tòa án nhận thấy Viên chức đã không giải thích được lý do tại sao họ lại bác bỏ đánh giá của chính quyền tỉnh bang.

• Tỉnh bang PEI đã xem xét lại và vẫn khẳng định bà Nguyễn đáp ứng yêu cầu, thậm chí đề xuất phương án thay thế.

• Việc Viên chức không đối thoại hoặc phân tích sâu lý do tại sao họ không đồng ý với sự khẳng định của tỉnh bang, là một điểm yếu trong lập luận.

2. Bỏ qua bằng chứng quan trọng

Đây là sai sót “chí mạng” dẫn đến việc hủy bỏ quyết định. Viên chức đã sử dụng các tuyên bố mang tính rập khuôn như “đã xem xét đầy đủ” mà không phân tích các tài liệu thực tế:

• Về thị trường: Viên chức đặt câu hỏi tại sao khách hàng phải trả tiền cho sản phẩm của bà Nguyễn khi y tế ở Canada là miễn phí. Thẩm phán chỉ ra rằng đây là nhận định sai lầm vì nhiều thiết bị như xe lăn, máy trợ thính không được bảo hiểm công chi trả hoàn toàn.

• Về đối thủ cạnh tranh: Viên chức không xem xét thư của chuyên gia tư vấn giải trình rằng, Walmart không cung cấp các sản phẩm chuyên dụng và dịch vụ giao hàng tận nhà mà bà Kiều hướng tới.

3. Đánh giá phiến diện về ý định cư trú

Bà Nguyễn đã cung cấp lý do cụ thể về việc chọn PEI, bao gồm mối quan hệ bạn bè thân thiết tại đó và việc không thân thiết với người chị chồng ở Toronto. Viên chức đã bác bỏ những điều này mà không đưa ra giải trình thỏa đáng tại sao các bằng chứng này không đủ sức thuyết phục. 

PHÁN QUYẾT VÀ CHỈ THỊ CỦA TÒA ÁN

1. Kết luận về tính hợp lý

Thẩm phán William Pentney kết luận rằng, quyết định của Viên chức di trú có những “khoảng trống chết người” trong lập luận. Việc không grapping (vật lộn hay xem xét kỹ) với tác động của việc đề cử từ PEI, và việc phớt lờ các bằng chứng mâu thuẫn trực tiếp với lo ngại của Viên chức đã làm cho quyết định trở nên không hợp lý.

2. Quyết định cuối cùng (Judgment)

Tòa án đưa ra các lệnh sau:

1. Chấp thuận đơn rà soát tư pháp của bà Nguyễn T.M.K.

2. Hủy bỏ và xóa bỏ quyết định từ chối của Viên chức di trú.

3. Chuyển trả hồ sơ để một Viên chức khác xem xét lại.

4. Cho phép cập nhật thông tin: Do thời gian đã trôi qua kể từ lần nộp đơn đầu tiên, bà Kiều được quyền cung cấp các thông tin cập nhật mới trước khi có quyết định tiếp theo.

5. Không có câu hỏi chứng nhận: Tòa án xác định vụ việc không có vấn đề pháp lý nào mang tính chất quan trọng chung cần phải đưa lên tòa cấp cao hơn.

3. Ý nghĩa của vụ việc

Phán quyết này tái khẳng định rằng, mặc dù chính phủ liên bang có quyền quyết định cuối cùng về việc nhập cảnh Canada, họ vẫn phải tôn trọng các thỏa thuận với tỉnh bang, và có nghĩa vụ giải trình chi tiết khi ra quyết định cuối cùng mà đi ngược lại các bằng chứng chuyên môn hoặc sự ủng hộ từ phía chính quyền địa phương.