CHUYỆN TÒA DI TRÚ – TÒA ỦNG HỘ KHIẾU NẠI CỦA MỘT PHỤ NỮ NGƯỜI VIỆT NAM, KIỆN QUYẾT ĐỊNH CỦA BỘ DI TRÚ TỪ CHỐI HỒ SƠ XIN ĐỊNH CƯ CANADA CỦA BÀ, THEO DIỆN LỰA CHỌN TỈNH BANG NOVA SCOTIA

TỔNG QUAN VỀ CÁC BÊN VÀ BỐI CẢNH PHÁP LÝ

• Hồ sơ chuyên môn của người nộp đơn chính: Bà Đỗ là một chuyên gia tài chính dày dặn kinh nghiệm với hơn 20 năm công tác tại Việt Nam. Bà từng giữ các chức vụ quan trọng như Giám đốc tài chính (CFO) tại 1 ngân hàng lớn, Phó Tổng giám đốc điều hành (Deputy CEO) tại 1 công ty danh tiếng, và gần đây nhất là Giám đốc tài chính tại 1 công ty khác.

• Cơ sở pháp lý: Đơn xin thường trú được nộp theo diện Chương trình Đề cử Tỉnh bang (PNP) của Nova Scotia, được quy định tại Mục 87 của Quy định về Bảo vệ Người tị nạn và Nhập cư (IRPR).

• Điều kiện cốt lõi (Mục 87(2)(b) IRPR): Để được chấp nhận, người nộp đơn phải có ý định cư trú thực sự tại tỉnh bang đã đề cử họ (trong trường hợp này là Nova Scotia).

LỊCH SỬ NỘP ĐƠN VÀ QUÁ TRÌNH THẨM ĐỊNH CỦA IRCC

• Lời mời làm việc: Năm 2018, thông qua tư vấn định cư, bà Đỗ kết nối với công ty Pleiades Robotics, Inc. (hiện là Spiri Robotics, Inc) tại Halifax, Nova Scotia. Công ty này đề nghị bà làm việc ở vị trí Phân tích viên tài chính.

• Sự chấp thuận của tỉnh bang: Tháng 11/2018, tỉnh Nova Scotia đã cấp chứng nhận đề cử cho bà Đỗ, xác nhận bà là lao động lành nghề và ủng hộ việc cấp giấy phép lao động tạm thời cho bà.

• Đánh giá ban đầu của viên chức thị thực (6/2020): Một viên chức di trú tại Singapore khi xem xét hồ sơ đã bày tỏ sự nghi ngờ lớn. Viên chức này cho rằng việc một người có vị trí điều hành cấp cao tại Việt Nam lại sang Canada làm một công việc thấp hơn tại một công ty nhỏ (từng phải gọi vốn cộng đồng) là “vô lý”.

• Nghi ngờ về mục đích: Viên chức di trú cho rằng mục đích thực sự của đơn đơn là để “hợp thức hóa” việc định cư cho con cái, thay vì bản thân bà Đỗ thực sự muốn làm việc và sinh sống tại Nova Scotia.

• Yêu cầu phỏng vấn: Tháng 9/2020, bà Đỗ được yêu cầu tham gia phỏng vấn trực tiếp tại Tổng lãnh sự quán Canada ở TP. Hồ Chí Minh để làm rõ các vấn đề trong hồ sơ.

CHI TIẾT BUỔI PHỎNG VẤN 9/2020 VÀ QUAN NGẠI CỦA VIÊN CHỨC DI TRÚ

• Lý giải của bà Đỗ về sự “hạ cấp” nghề nghiệp: Trong buổi phỏng vấn, bà Đỗ giải thích rõ ràng rằng bà sẵn sàng làm một công việc lương thấp hơn vì tương lai của các con. Bà gọi đây là sự “đánh đổi giữa gia đình và sự nghiệp” để con cái có cơ hội học tập tại Canada.

• Mâu thuẫn trong lời khai của người thân:

  • Người chồng: Ông Nguyễn khai rằng ông sẽ sống ở bất cứ nơi nào vợ và con gái ông sống, nhưng ông không biết chính xác vợ mình dự định cư trú ở đâu tại Canada.

  • Con gái (24 tuổi): Cô khai rằng cô có thể sống với cha mẹ trong vài tháng đầu, nhưng sau đó muốn chuyển đến sống tại Toronto.

• Vấn đề giấy phép lao động (Work Permit): Viên chức lưu ý rằng bà Đỗ đã bị từ chối cấp giấy phép lao động vào năm 2019 nhưng không nộp lại đơn hoặc khiếu nại. Bà Đỗ giải thích rằng cuối năm 2019 cha bà bị bệnh nặng, sau đó đại dịch COVID-19 bùng phát nên bà tạm hoãn kế hoạch.

• Kết luận của viên chức phỏng vấn: Viên chức không hài lòng với các phản hồi và cho rằng bà Đỗ không chứng minh được ý định định cư lâu dài. Tỉnh bang Nova Scotia sau đó đã được thông báo về ý định từ chối nhưng tỉnh vẫn duy trì sự ủng hộ đối với bà Đỗ. 

CÁC SAI SÓT VỀ TÍNH HỢP LÝ TRONG QUYẾT ĐỊNH TỪ CHỐI

• Quyết định chính thức (26/5/2021): Viên chức thị thực tại Singapore chính thức từ chối đơn dựa trên các ghi chú của viên chức phỏng vấn.

• Đánh giá của Thẩm phán về “Sự đánh đổi”: Tòa án nhận định rằng việc từ bỏ sự nghiệp đỉnh cao ở quê nhà để lo cho tương lai con cái tại Canada là một hiện tượng rất phổ biến trong lịch sử nhập cư. Viên chức thị thực đã sai lầm khi không xem xét nghiêm túc lời giải thích này và không nêu lý do tại sao không tin tưởng lời khai của bà Đỗ.

• Sai sót về bằng chứng của người con gái: Tòa án cho rằng việc một người con đã trưởng thành (24 tuổi) muốn sống ở Toronto, không thể được coi là bằng chứng cho thấy người mẹ (bà Đỗ) không có ý định sống tại Nova Scotia để làm việc cho công ty đã mời bà.

• Tính thiếu minh bạch về giấy phép lao động: Viên chức mô tả câu trả lời của bà Đỗ về việc không nộp lại đơn xin giấy phép lao động là “mơ hồ”. Tuy nhiên, Tòa án thấy rằng bà Đỗ không hề được hỏi trực tiếp về “quan ngại” này trong buổi phỏng vấn để có cơ hội giải trình đầy đủ hơn.

• Kết luận về tính hợp lý: Quyết định của viên chức thiếu sự logic, minh bạch và không dựa trên việc xem xét thấu đáo các chứng cứ quan trọng.

PHÂN TÍCH VỀ TÍNH CÔNG BẰNG THỦ TỤC (PROCEDURAL FAIRNESS)

• Tiêu chuẩn công bằng: Trong các vụ việc về thị thực, nghĩa vụ công bằng thủ tục nằm ở mức thấp, nhưng vẫn yêu cầu viên chức phải thông báo cho ứng viên về các nghi ngờ liên quan đến độ tin cậy (credibility).

• Nghi ngờ về tính trung thực: Tòa án xác định rằng việc viên chức không tin bà Đỗ thực sự muốn cư trú tại Nova Scotia (dù bà đã cam kết trong đơn) chính là một phán quyết về độ tin cậy.

• Vi phạm quyền được phản hồi:

  • Thư mời phỏng vấn chỉ nêu chung chung là để “hoàn tất thẩm định”, mà không hề đề cập đến việc viên chức nghi ngờ ý định định cư của bà.

  • Ngay cả khi bắt đầu buổi phỏng vấn, viên chức cũng không đưa ra cảnh báo rằng tính trung thực của bà đang bị đặt dấu hỏi.

• Tiền lệ pháp lý: Tòa án viện dẫn các vụ án như Yaman v. Canada và Patel v. Canada để khẳng định rằng một khi viên chức có nghi ngờ cụ thể về thành ý định cư của ứng viên, họ có nghĩa vụ phải nêu rõ quan ngại đó để ứng viên có cơ hội giải thích.

• Kết luận về tính công bằng: Việc giữ bà Đỗ “trong bóng tối” về những nghi ngờ cốt lõi đã khiến quy trình ra quyết định trở nên không công bằng.

PHÁN QUYẾT CUỐI CÙNG VÀ Ý NGHĨA CỦA VỤ VIỆC

• Chấp thuận đơn xem xét tư pháp: Thẩm phán Nicholas McHaffie ra phán quyết rằng quyết định từ chối ngày 26/05/2021 là không hợp lý và không công bằng.

• Lệnh của Tòa án:

  1. Hủy bỏ quyết định từ chối đơn xin thường trú của gia đình bà Đỗ.

  2. Yêu cầu hồ sơ phải được chuyển cho một viên chức thị thực khác (không phải người cũ) để xem xét lại từ đầu.

• Không có câu hỏi chứng nhận gì khác: Cả hai bên đều không đề xuất câu hỏi pháp lý mang tính nguyên tắc để chuyển lên Tòa phúc thẩm, và Tòa án cũng đồng ý rằng không có câu hỏi nào cần thiết.

• Ý nghĩa của vụ việc:

  • Tái khẳng định rằng viên chức thị thực không được phép phớt lờ những động lực cá nhân (như hy sinh vì con cái) khi đánh giá ý định định cư của ứng viên.

  • Củng cố quyền được biết của ứng viên về các nghi ngờ liên quan đến tính trung thực trong quá trình phỏng vấn định cư.

  • Bảo vệ tính liêm chính của Chương trình Đề cử Tỉnh bang (PNP), khi tỉnh bang vẫn ủng hộ ứng viên dù viên chức liên bang có quan điểm trái ngược.