DỰ ĐOÁN CANADA SẼ CÓ 2,1 TRIỆU NGƯỜI TẠM TRÚ NHÂN VÀO THỜI ĐIỂM CUỐI NĂM NAY 2026, SỐ PHẬN HỌ SẼ THẾ NÀO? LIỆU HỌ SẼ CHẤP HÀNH RỜI ĐI THEO LUẬT?

Các chuyên gia cho rằng việc giả định những người hết hạn giấy phép sẽ tự nguyện về nước, có thể sẽ là một sai lầm của Canada.

Anh Abhishek Parmar đã dành hơn 6 năm để biến thành phố Windsor-Essex thành quê hương thứ hai của mình. Nhưng giờ đây, anh là một trong số 2,1 triệu cư dân tạm trú tại Canada có thể phải rời khỏi Canada trong năm nay.

“Tôi chưa bao giờ nghĩ đến việc rời khỏi nơi này,” anh nói. “Và giờ đây, mọi thứ đang đi đến hồi kết. Đó là một cảm giác không hề dễ chịu.” Abhishek chia sẻ.

Chàng trai 25 tuổi này đến thành phố Windsor-Essex vào năm 2019 từ Ấn Độ, để theo học ngành công nghệ kỹ thuật cơ khí tại trường Cao đẳng St. Clair. Sau khi chi hơn 80.000 đôla cho học phí và sinh hoạt phí, Parmar cho biết anh đã tìm được việc làm tại một công ty ô tô ở thành phố LaSalle. Anh đã nộp đơn xin thường trú nhân (PR) vào năm 2024, thông qua một lộ trình nhập cư của bang Ontario, hay còn gọi là chương trình Lựa chọn Tỉnh bang Ontario.

“Sau đó, tin tức về các lệnh thuế quan ập đến và tôi bị công ty sa thải,” anh kể. “Tôi tiếp tục làm việc tại một công ty ô tô khác ở Windsor, và một lần nữa lại bị sa thải sau vài tháng cũng vì thuế quan.” Anh lại tìm được một vị trí tương tự sau đó, nhưng điều này đồng nghĩa với việc giấc mơ định cư theo lộ trình của tỉnh bang đã tan vỡ, vì nó gắn liền với yêu cầu xin định cư của luật Ontairo là phải “có quá trình làm việc liên tục tại một đơn vị, một công ty đủ dài”.

“Tôi hoàn toàn mất trắng mọi cơ hội lấy PR chỉ vì một sự cố bất ngờ,” anh nói. “Thật đau lòng.”

Giấy phép làm việc của Parmar sẽ hết hạn vào giữa tháng 3 năm nay 2026. Giờ đây, kế hoạch biến thành phố Windsor thành ngôi nhà vĩnh viễn, khởi nghiệp và mua căn nhà đầu tiên tại đây của anh đều phải tạm dừng.

Theo quy định của Luật Canada, Cư dân tạm trú tại Canada phải rời Canada khi hết thời hạn lưu trú cho phép, tức phải về nước khi hết hạn visa.

Anh Parmar không phải là trường hợp cá biệt. Theo dữ liệu từ Bộ Di trú, Tị nạn và Công dân Canada (IRCC), hiện có 1,49 triệu cư dân tạm trú đã hết hạn giấy phép vào năm ngoái 2025. Thêm 1,4 triệu người nữa sẽ hết hạn trong năm nay 2026, tức sẽ có khoảng tổng cộng là 2,9 triệu người trong vòng hai năm. Con số này không bao gồm những người giữ giấy phép du học hoặc gia hạn giấy phép du học còn hạn hợp lệ.

Trong số 1,4 triệu người hết hạn năm nay, có tới 55% sẽ hết hạn tính riêng đến tháng 6, tức giữa năm.

Bộ Di trú IRCC cho biết, có 395.000 chỉ tiêu định cư PR vào năm ngoái, và thêm 380.000 chỉ tiêu trong năm nay. Trong khi sẽ một số người trong số 2,9 triệu đó sẽ có được tư cách thường trú nhân, ít nhất 2,1 triệu người vẫn sẽ rơi vào tình trạng hết hạn hoặc sắp hết hạn thị thực, và phải về nước.

Vào Chủ nhật, Parmar đã đi thi chứng chỉ tiếng Anh, và giống như nhiều người mới đến khác, anh đang nỗ lực học thêm tiếng Pháp. Anh cảm thấy “quá tải”, nhưng đang làm mọi cách để đạt được PR. Nếu mọi việc không thành, Parmar nói anh sẽ giống như bạn bè mình, sẽ phải quay trở lại Ấn Độ, và nộp đơn xin PR từ Ấn Độ.

“Cư dân tạm trú tại Canada phải tuân thủ các yêu cầu theo Đạo luật Bảo vệ Di trú và Tị nạn, và phải rời khỏi Canada khi kết thúc thời hạn lưu trú được phép,” Bộ Di trú IRCC khẳng định, trong một tuyên bố qua email. “Việc có tư cách tạm trú không đảm bảo rằng một người chắc chắn sẽ được chấp nhận là thường trú nhân tại Canada.”

Bộ Di trú IRCC cho biết thêm, nếu ai đó quá hạn lưu trú, họ có thể nộp đơn xin khôi phục tư cách còn gọi là “status restoration”. Người nước ngoài có 90 ngày kể từ ngày mất tư cách cư trú tạm thời, để nộp đơn xin khôi phục.

“Có rất ít thông tin về cộng đồng người không có giấy tờ tại Canada, và việc thu thập dữ liệu là rất khó khăn vì nhóm đối tượng này thường cố gắng lẩn tránh do lo sợ bị trục xuất,” Bộ Di trú IRCC cho biết. “Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ ra rằng, có thể có khoảng 200.000 đến 500.000 người di cư, không có giấy tờ tại Canada.”

Bộ Di trú IRCC cho biết, theo Kế hoạch Nhập cư cho 3 năm 2026 đến 2028, số lượng nhập cư PR sẽ duy trì dưới 1% dân số sau năm 2027, và tổng số cư dân tạm trú sẽ giảm xuống dưới 5% dân số vào cuối năm 2027. “Canada đang giành lại quyền kiểm soát hệ thống nhập cư của mình, để khôi phục sự cân bằng và bền vững, trong khi vẫn tiếp tục thực hiện các cam kết nhân đạo,” IRCC khẳng định.

Luật sư Di trú thì nói gì? “Đây sẽ là một quá trình rất đau đớn”, một Luật sư di trú dự đoán. 

Ông Lou Janssen Dangzalan, một luật sư di trú tại Toronto, cho biết IRCC đang làm việc dựa trên giả định rằng những người hết hạn giấy phép sẽ tự nguyện về nước.

“Nó giả định quá nhiều vào thiện chí của mọi người, rằng tất cả sẽ đơn giản là tuân thủ các quy tắc hiện có,” ông nói.

Trong một thời gian dài, Canada được quảng bá là nơi dễ dàng lấy PR. Giờ đây, nhiều người đã bán hết tài sản ở quê nhà, vay nặng lãi hoặc mắc những khoản nợ khổng lồ, và do vậy rất nhiều người có thể sẽ chọn con đường ở lại Canada bất hợp pháp.

Số liệu từ Cơ quan Bảo vệ Biên giới Canada (CBSA) cho thấy, Canada đã trục xuất hơn 18.000 người, tương đương gần 400 người mỗi tuần trong giai đoạn 2024-2025, với chi phí tới 78 triệu đôla. Đa số các ca trục xuất đó là những người xin tị nạn, nhưng đã bị Tòa án Canada từ chối tư cách tị nạn.

“Đó là dấu hiệu báo động. Nếu bạn thấy mọi người bị trục xuất, và bạn cũng đang hết hạn cư trú, có thể bạn sẽ tự mình rời đi. Nhưng không phải ai cũng làm vậy,” ông Dangzalan nói. “Liệu có thực tế không khi áp dụng điều đó với 2,1 triệu người? Tôi không nghĩ vậy là khả thi hay dễ dàng. Từ góc độ hành chính, điều đó lại là bất khả thi. Đây sẽ là một quá trình rất đau đớn và thử thách.”

Luật sư Dangzalan cho biết, năm nay 2026 không chỉ là một năm mệt mỏi đối với những người hết hạn cư trú, mà còn đối với một chính phủ vốn có nguồn lực hạn chế cho việc cưỡng chế. “Có những bi kịch nhân văn đi kèm với việc này… Mọi thứ sẽ phải trở nên tồi tệ hơn, trước khi có thể tốt đẹp lên.” ông dự đoán.

Từ những trường hợp người nước ngoài làm giả giấy tờ nhập cư đến những người chọn cách sống ẩn dật, những người hết hạn giấy phép đang tìm mọi cách để ở lại. “Nỗi sợ phải về quê hương thường được gọi là ‘bước đi của sự xấu hổ’ vì rất nhiều người ở quê nhà đang trông cậy vào họ,” vị luật sư chia sẻ. “Mọi người đang hoảng loạn vì họ biết rằng cánh cửa đang dần khép lại. Lựa chọn của họ hiện nay là khá hạn chế.”

Giới liên quan di trú khác thì nói gì? “Các con số, số liệu hiện không khớp nhau”, các công ty tư vấn di trú cho biết.

Bà Amanjit Kaur Verma, một chuyên gia tư vấn di trú (gọi là RCIC), và là người sáng lập công ty Earnest Immigration tại thành phố Windsor tỉnh Ontario, đồng tình rằng cuộc đua giành PR đang cực kỳ khốc liệt ở lúc hiện tại. Số lượng người muốn có PR đã “tăng theo cấp số nhân”.

“Các con số hiện không hề khớp nhau. Phép tính này không ra kết quả,” Verma nói, lưu ý rằng số lượng cư dân tạm trú nộp đơn xin PR sẽ chỉ có tăng thêm mà thôi.

Bà Verma cho rằng, thật không may khi nhiều cư dân tạm trú đã được “vẽ ra giấc mơ Canada”, mà không được cho biết rằng “PR là một đặc quyền”, tức chỉ dành cho 1 số người, hay nói cách khác là không phải ai cũng đương nhiên có được. Verma cho biết, bà đang nhận thấy nhu cầu xin PR Canada là “khổng lồ” tại Windsor-Essex, từ những người sắp hết hạn giấy phép tạm trú.

“90% các cuộc tư vấn của tôi hiện nay là về chiến lược lấy PR, và các cách để gia hạn tư cách lưu trú,” bà nói. Trong cơn tuyệt vọng, nhiều người đang cân nhắc việc sống bất hợp pháp.

“Tôi hiểu đó là do thiếu lựa chọn, nhưng đó thực sự không phải là con đường đúng đắn để bước tiếp,” bà Verma nói. “Đó là điều chúng tôi cố gắng nhắn nhủ với từng khách hàng của mình.” Bà cho rằng Bộ Di trú IRCC nên ưu tiên cho những ứng viên đang ở trong nước. “Chúng ta cần điều chỉnh lại các chính sách, để đảm bảo những người đang ở đây, vốn sẵn sàng và có khả năng đóng góp cho nền kinh tế, sẽ có cơ hội thực hiện điều đó một cách hợp pháp.”