TỰ TRUYỆN CỦA ANH HARY KC, THẠC SĨ NGƯỜI NEPAL, VỀ QUÁ TRÌNH NHẬP CƯ & HÒA NHẬP CUỘC SỐNG MỚI TẠI CANADA PHẢI BẮT ĐẦU LẠI MỌI THỨ

“Bạn không có kinh nghiệm làm việc tại Canada”: Câu nói ấy từng đánh gục tôi, nhưng cũng dạy tôi cách kiên cường.

• Câu nói đó đã khiến tôi vụn vỡ, nhưng đồng thời cũng trui rèn nên sự kiên cường trong tôi. Tôi cũng học được những bài học quý giá về sự đa dạng và đa văn hóa tại Canada.
• Tôi ngồi đối diện với người quản lý tuyển dụng, cố gắng giữ cho đầu gối không run lên vì lo lắng trong khi ông ấy xem xét hồ sơ của mình. Ông nhìn vào bản lý lịch rồi nói, với vẻ gần như tử tế: “Anh có rất nhiều kinh nghiệm, nhưng lại không có kinh nghiệm làm việc tại Canada.” Cụm từ đó sau này đã đeo bám tôi khắp mọi nơi.
• Tôi rời Nepal đến Canada theo chương trình lao động tay nghề cao vào năm 2011, với tấm bằng Thạc sĩ tiếng Anh, chính là bằng cấp đã giúp tôi đủ điều kiện để nhập cư vào Canada, nhưng lại chẳng giúp tôi có nổi một công việc như ý.
• Khi bằng cấp của tôi được các quan chức nhập cư đánh giá, nó được coi là tương đương với bằng Cử nhân của Canada. Nhưng thực tế trên thị trường tuyển dụng lại khác hẳn, và đó là lúc tôi nhận ra sự đứt gãy. Hóa ra bằng cấp của tôi thậm chí còn không đủ điều kiện để đăng ký vào chương trình cao học mà tôi hằng hy vọng.
• Tôi đã thử nộp đơn vào các công việc văn phòng, nhưng chẳng có phản hồi nào. Sau đó, tôi bắt đầu ứng tuyển vào những công việc mà người nhập cư hay gọi là “công việc sinh tồn”. Tôi tự nhủ đó chỉ là tạm thời, nhưng khi tôi đưa hồ sơ tại một đại lý kho bãi ở Toronto, và thấy người tuyển dụng nhíu mày trước tấm bằng của mình, không phải vì hoài nghi, mà vì công việc văn phòng tôi ứng tuyển chỉ yêu cầu bằng trung học, tôi cảm thấy một thứ gì đó bên trong mình đổ sập. Tấm bằng Thạc sĩ của tôi vừa quá thừa thãi, lại vừa chẳng có chút trọng lượng nào cùng một lúc.
• Ngày hôm đó tôi về nhà và không kể với vợ rằng khoảnh khắc nhỏ nhoi ấy đã làm tôi đau lòng đến nhường nào. Khi ngay cả nhà kho cũng không gọi lại, tôi đã hoàn thành khóa đào tạo nhân viên bảo vệ và nhận được giấy phép hành nghề tại Ontario vào cuối năm đó.
• Đó là một thế giới hoàn toàn khác so với cuộc sống trước đây của tôi tại Nepal, nơi tôi đã dành nhiều năm giảng dạy tại các trường tiểu học và trung học, diễn thuyết tại đại học và làm việc trong lĩnh vực đối ngoại. Nhưng công việc bảo vệ đã cho tôi sự ổn định cần thiết để nuôi sống gia đình và bắt đầu lại từ đầu.
• Tuy nhiên, mỗi khi mặc bộ đồng phục vào, tôi lại cảm thấy một nỗi đau âm ỉ của sự vô hình. Từ “hạ thấp trình độ” (deskilling) không lột tả hết được cảm giác đó. Nó giống như bản sắc của tôi đã bị xóa sạch một cách lặng lẽ.

Tại quê nhà, từ tầng lớp thượng lưu trở thành nhóm thiểu số

• Ở quê nhà Nepal, tôi giảng dạy tại đại học, có bằng cao học và tận hưởng những đặc quyền ngầm khi là nam giới thuộc tầng lớp trung lưu, thượng lưu. Tại Nepal, tôi thuộc về cái mà người ta gọi là “tầng lớp tinh hoa”.
• Tại Canada, tất cả những điều đó tan biến chỉ sau một đêm.
• Giờ đây tôi là một người nhập cư, một thường trú nhân, và theo cái ô mà tôi đã đánh dấu trong tờ khai nhập cư, tôi là một người thuộc “nhóm thiểu số hữu hình” (visible minority). Tôi không còn được nhìn nhận qua lăng kính của những gì tôi đã đạt được, mà qua những gì tôi còn thiếu: kinh nghiệm làm việc tại Canada.
• Điều này làm tôi nhớ lại một trải nghiệm khi làm việc cho BBC Media Action ở Kathmandu. Tôi đã giúp sản xuất một bộ phim truyền hình trên đài phát thanh có tên Katha Mitho Sarangiko, kể về câu chuyện của những phụ nữ Nepal trở về nhà sau khi làm giúp việc gia đình ở vùng Vịnh. Nhiều người đã phải đối mặt với sự bóc lột ở nước ngoài và sự hắt hủi khi trở về. Vào thời điểm đó, tôi cảm thấy thương cảm cho họ, nhưng không phải là sự đồng cảm sâu sắc. Những khó khăn của họ dường như xa lạ với tôi.
• Mọi thứ đã thay đổi khi tôi đến Canada.
• Khi tôi bị coi là “quá thừa năng lực” nhưng lại không đủ tiêu chuẩn cho cả những công việc đơn giản nhất, tôi bắt đầu hiểu câu chuyện của những người phụ nữ đó theo một cách khác. Hoàn cảnh có thể khác nhau, nhưng cảm giác bị ngó lơ, cảm giác phải xây dựng lại giá trị của mình từ con số không, lại quen thuộc đến ám ảnh.
• Sự nhận thức đó đã dạy tôi về lòng kiên cường. Những người phụ nữ ấy đã tìm ra cách để bắt đầu lại bất chấp tất cả. Và theo cách nhỏ bé của riêng mình, tôi cũng bắt đầu làm như vậy.

Tìm lại cảm giác thuộc về

• Khoảng 10 tháng sau khi nhập cư, tôi quyết định đi học lại.
• Trước khi đến Canada, tôi từng mơ ước lấy được bằng Tiến sĩ Văn học Anh, một giấc mơ một phần của tôi, một phần của cha tôi. Ông đã rời Nepal từ khi còn là một đứa trẻ để làm việc ở Ấn Độ và cuối cùng gia nhập quân đội Ấn Độ. Ông mang theo di sản đó, sự gian khổ, kỷ luật, và những khoảng cách xa xôi với quê nhà, để các con ông có được những lựa chọn mà ông chưa từng có.
• Khi gặp khó khăn trong việc tìm việc làm ở Canada, tôi thường nghĩ về ông, cách ông bắt đầu ở một nơi xa lạ và xây dựng cuộc sống từ bàn tay trắng. Việc quay lại đại học mang lại cảm giác như đang tiếp nối hành trình đó, kết nối sự hy sinh của ông với nỗ lực tìm kiếm cảm giác thuộc về của chính tôi.
• Cuối cùng, tôi được nhận vào chương trình Thạc sĩ tiếng Anh tại Đại học Waterloo. Nhưng khi văn phòng tuyển sinh yêu cầu thêm một lá thư giới thiệu vì họ không quen thuộc với trường đại học của tôi ở Nepal, lòng tôi đã chới với. Trong một khoảnh khắc, tôi cảm thấy như tất cả những năm tháng học tập và nỗ lực của mình có thể không được tính ở đây, nỗi đau âm ỉ quen thuộc của một người đứng ngoài cuộc lại trỗi dậy.
• Quay lại trường học đồng nghĩa với việc từ bỏ công việc hiện tại vào thời điểm vợ tôi vẫn đang tìm việc và con gái năm tuổi của chúng tôi vừa mới bắt đầu đi học. Tôi không biết chúng tôi sẽ xoay xở thế nào về tài chính.
• Khi biết mình đủ điều kiện vay vốn sinh viên và nhận được một suất trợ giảng (TA), tôi đã khóc. Lần đầu tiên kể từ khi đến Canada, tôi cảm thấy mình được nhìn nhận, rằng tiềm năng của mình có giá trị và hệ thống có thể công nhận tôi nhiều hơn là một “nhóm thiểu số hữu hình”.
• Theo thời gian, tôi đã xây dựng lại sự nghiệp, kết nối lại với những gì tôi yêu thích nhất: nghiên cứu, giảng dạy, kể chuyện và cộng đồng. Gia đình tôi cũng trưởng thành cùng hành trình đó, vợ tôi, người cũng có bằng Thạc sĩ ở Nepal, đã trở thành y tá sau khi lấy bằng cấp tại Canada, con gái lớn của tôi đang học ngành điều dưỡng tại Đại học McMaster, và đứa con út sinh ra tại Canada của chúng tôi hiện đang học lớp 3.

Những gì tôi nhận ra về sự đa dạng

• Canada tự hào về chủ nghĩa đa văn hóa, và theo nhiều cách, niềm tự hào đó là chính đáng. Nhưng kinh nghiệm của tôi cho thấy chủ nghĩa đa văn hóa thường tôn vinh sự khác biệt, dễ dàng hơn là coi trọng giá trị của nó.
• Ở vùng Waterloo, nơi tôi sống, lễ hội đa văn hóa hàng năm rất sôi động và vui tươi, tràn ngập đồ ăn, âm nhạc và những điệu nhảy từ khắp nơi trên thế giới. Tôi yêu việc mình cũng có thể tôn vinh di sản Nepal của mình tại đây, dù là nấu những món ăn truyền thống với nguyên liệu từ các cửa hàng tạp hóa địa phương, thưởng thức món bánh momo tại một nhà hàng Nepal hay cùng bạn bè và gia đình đón các lễ hội như Dashain và Tihar.
• Nhưng những bất bình đẳng sâu sắc hơn trong việc làm và sự hiện diện của các nhóm sắc tộc vẫn tồn tại ở Canada. Trưng bày sự khác biệt là một chuyện; xây dựng một hệ thống nơi sự khác biệt đó thực sự định hình các quyết định và kết quả lại là một chuyện khác.
• Theo thời gian, tôi dần nhìn nhận những mâu thuẫn của cuộc sống nhập cư, niềm tự hào và sự lạc lõng, được và mất, như một phần của một câu chuyện trọn vẹn hơn.
• Việc nhập cư đã thay đổi vị thế xã hội và cảm nhận về bản thân tôi theo những cách vừa gây tổn thương vừa mang tính biến đổi. Có những lúc tôi cảm thấy mình vô hình, nhưng cũng có lúc đầy tự hào khi thuộc về nhiều hơn một thế giới.
• Có những ngày, tôi cảm thấy Canada là nhà. Có những ngày khác, tôi vẫn cảm thấy như mình đang đứng bên ngoài khung hình. Nhưng tôi đã học được rằng cảm giác thuộc về không phải là thứ bạn có được bằng “kinh nghiệm làm việc tại Canada”. Đó là thứ mà bạn phải xây dựng lại, từng mảnh một, cho đến khi nơi bạn từng cảm thấy mình vô hình bắt đầu nhìn thấy bạn một lần nữa.