BANG ALBERTA TRƯNG CẦU DÂN Ý VỀ HIẾN PHÁP, LY KHAI & DI TRÚ NHẬP CƯ, THỦ HIẾN DANIELLE SMITH ĐƯA RA CÁC CÂU HỎI LỚN CHO CÔNG CHÚNG, PHẢN ỨNG HIỆN TẠI THẾ NÀO?

Vấn đề nhập cư sẽ chiếm ưu thế trong lá phiếu người dân Alberta, có thể bao gồm cả việc ly khai khỏi liên bang Canada.

Đã hai năm rưỡi trôi qua kể từ khi Thủ tướng Danielle Smith tuyên bố chính phủ của bà lạc quan mong đợi việc tăng gấp đôi dân số của tỉnh bang lên 10 triệu người vào năm 2050. Bà cũng từng dành một phần thời gian của năm 2024 để liên tục suy tính rằng Red Deer, với 106.000 cư dân, nên phát triển lên mức một triệu dân. Nhưng đó là chuyện của quá khứ. Thời thế đã thay đổi.

Chắc chắn, thái độ của công chúng đối với vấn đề nhập cư đã thay đổi trên khắp Canada, khi làn sóng người mới đến tăng vọt gần đây (dù không quá dồn dập như bà Smith từng kỳ vọng) đã gây áp lực lên nhà ở và một số dịch vụ công. Bức tranh ngân sách của Alberta cũng đã thay đổi, giá dầu thấp hơn dự kiến đã đẩy tỉnh bang từ mức thặng dư 8,3 tỷ đô la trong những ngày bà Smith còn hào hứng với nhập cư, sang mức thâm hụt lớn trong năm nay. Và một đợt “mực đỏ” (thâm hụt) khác đã được vị thủ tướng cảnh báo, sẽ xuất hiện trong bản ngân sách vào thứ Năm tới.

Trong bài phát biểu trên truyền hình hôm thứ Năm, bà Thủ Hiến đã vạch một đường thẳng rõ nét giữa tỷ lệ nhập cư tăng cao và những khó khăn tài chính của tỉnh bang: “Việc mở toang cánh cửa cho bất kỳ ai và mọi người trên khắp thế giới đã làm tràn ngập các lớp học, phòng cấp cứu và hệ thống hỗ trợ xã hội của chúng ta với quá nhiều người, quá nhanh chóng.”

Bà đã đề xuất các giải pháp cho vấn đề này: cố gắng hạn chế người mới đến và các dịch vụ mà họ nhận được. Nhưng thay vì hành động ngay lập tức, bà sẽ yêu cầu người dân Alberta phê chuẩn hoặc bác bỏ các ý tưởng của mình trong các cuộc trưng cầu dân ý vào mùa thu này.

Bà Smith hiện đã lên lịch vào ngày 19 tháng 10 cho năm câu hỏi trưng cầu dân ý khác nhau về nhập cư, và bốn câu hỏi nữa về các cải cách hiến pháp khác nhau vốn là mối bận tâm của các hội đồng “Alberta Tương Lai” (Alberta Next) của bà, bao gồm việc bãi bỏ Thượng viện, và việc tỉnh bang giành quyền lựa chọn thẩm phán từ Ottawa.

Tổng cộng có chín câu hỏi hiện tại, và có khả năng sẽ có thêm câu thứ 10.

Đó là “Câu hỏi tối thượng”: liệu Alberta có nên ly khai khỏi Canada hay không. (Điều này sẽ xảy ra nếu phong trào độc lập thành công với chiến dịch thu thập chữ ký đang diễn ra.)

Chín hoặc mười câu hỏi đó tương đương với mức độ dân chủ trực tiếp lớn nhất mà Alberta từng đối mặt. Không chỉ trong một năm, mà trong suốt 120 năm tồn tại của tỉnh bang này, mới chỉ có tám cuộc trưng cầu dân ý trên toàn tỉnh bang (bao gồm ba cuộc trong những ngày đầu về lệnh cấm rượu, ba cuộc về giờ tiết kiệm ánh sáng ngày, một cuộc về điện khí hóa và câu hỏi năm 2021 về việc cân bằng ngân sách liên bang).

Làm thế nào để tất cả những câu hỏi này tương tác với nhau, những câu hỏi đánh vào mối quan tâm thường trực của người dân Alberta về nhập cư và cải cách Thượng viện, đi kèm với một câu hỏi mang tính sống còn về tương lai của Alberta trong lòng Canada, điều mà dư luận dường như đang phản đối gay gắt?

Người ta có lẽ cần một ban gồm các nhà khoa học chính trị cộng với vài giáo sư tâm lý học để xác định điều đó.

Thêm vào đó, sẽ có tám tháng thảo luận và tranh luận công khai về tập hợp các câu hỏi này, một giai đoạn có thể yêu cầu cử tri Alberta phải trở thành các học giả hiến pháp và chuyên gia về liên bang để hiểu rõ các chi tiết và các lựa chọn được đưa ra.

Nhưng điều dường như rõ ràng là sự tập trung đầy khiêu khích mà bà Smith hiện đang nhắm vào những người mới đến không thường trú, cụ thể là sinh viên quốc tế, lao động nước ngoài tạm thời và những người xin tị nạn, cùng những gì họ xứng đáng hoặc không xứng đáng được nhận.

“Đây là những gì chúng ta đang nói đến, đảm bảo các dịch vụ được ưu tiên cho những người đã đăng ký gắn bó lâu dài với đất nước và tỉnh bang của chúng ta,” bà Thủ Hiến nói với các phóng viên hôm thứ Sáu. “Đó là công dân Canada và thường trú nhân. Còn những cá nhân tạm thời nên được đối xử đúng như vậy, là người tạm thời và khách du lịch.”

Bà đang nhìn nhận vấn đề thuần túy dưới góc độ kinh tế, nhưng có một truyền thống lâu đời là các cuộc tranh luận mở rộng về nhập cư thường trở nên căng thẳng và dễ biến động hơn.

Người ta không chỉ cần nhìn vào Hoa Kỳ hay một số quốc gia châu Âu để thấy cách mà các cuộc thảo luận trở nên mang tính văn hóa, một số dấu hiệu cũng đã xuất hiện ở Alberta, bao gồm cả các bài đăng trên mạng xã hội của trợ lý cấp cao của bà Smith, ông Bruce McAllister, trong tuần này.

“Tại sao lại nhập khẩu từ những quốc gia có hệ thống thất bại khi di sản và các nguyên tắc Do Thái-Kitô giáo của chúng ta đã vận hành rất tốt ở đây?” ông viết, khiến bà Smith phải đứng ra bảo vệ cả vị giám đốc tại Calgary của mình lẫn sự pha trộn đa dạng của các cộng đồng hải ngoại tại Alberta.

Đảng NDP gọi tất cả những điều này là sự đổ lỗi (scapegoating) của Lãnh đạo Bang.

“Mức độ phân biệt chủng tộc và thù hận được biểu lộ đã gia tăng, không còn nghi ngờ gì nữa, và nó phù hợp với nỗ lực của vị thủ tướng này trong việc đổ lỗi cho tất cả những thất bại của bà ấy lên đầu những người mới đến tỉnh bang,” phó lãnh đạo phe đối lập Rakhi Pancholi cho biết hôm thứ Sáu.

Bà Smith đã tỏ ra bất bình với những người gọi kế hoạch thu phí dịch vụ đặc biệt đối với cư dân không thường trú của bà là một loại “thuế thân” (head tax).

“Đó có phải là cách bạn mô tả việc Ontario thu phí chăm sóc sức khỏe đối với cư dân không thường trú không?” bà phản pháo trong một cuộc họp báo. “Bạn gọi đó là thuế thân à?”

(Mọi người dân Ontario có thu nhập trên 20.000 đô la đều trả phí chăm sóc sức khỏe, không giống như người dân Alberta từng bị thu trước đây.)

Tuy nhiên, bà Smith đúng khi cho rằng các tỉnh bang khác có các chính sách kém hào phóng hơn hoặc có các giai đoạn áp dụng dần dần đối với cư dân không thường trú và gia đình họ, mặc dù chưa có tỉnh bang nào thực hiện điều đó bằng cách lấy ý kiến của tất cả cử tri về các đề xuất cụ thể như vậy.

Nếu chính phủ có ý định khơi mào một cuộc tranh luận kéo dài tám tháng dựa trên sự thật, thì có lẽ sẽ là khôn ngoan nếu thiết lập một số con số cơ bản ngay bây giờ.

Theo ước tính dân số mới nhất của Cơ quan Thống kê Canada, có khoảng 281.000 người ở Alberta là cư dân không thường trú tính đến tháng 10. Trong một tỉnh bang hiện có năm triệu dân, con số đó chiếm khoảng 5,5% dân số, thấp hơn mức trung bình toàn quốc.

Dân số không thường trú của Alberta thực tế đã bắt đầu giảm vào năm ngoái, giảm 15.000 người so với đầu năm 2025.

Giữa bối cảnh dường như có sự đồng thuận ngày càng tăng rằng nhập cư là không bền vững trong đại dịch và những năm sau đó, chính phủ liên bang đã can thiệp để hạn chế các luồng lao động nước ngoài tạm thời, sinh viên quốc tế và người xin tị nạn.

Mọi chuyện đã đi đến mức số lượng người di cư không thường trú rời khỏi Alberta nhiều hơn số người đến, cho thấy đường cong đã bắt đầu đi xuống trước khi có bất kỳ sự can thiệp hay trưng cầu dân ý nào của tỉnh bang.

Lao động nước ngoài tạm thời có đóng thuế thu nhập để tài trợ cho các dịch vụ, cũng như một số sinh viên đến học có thị thực làm việc và những người tị nạn không thường trú (như hàng chục ngàn người Ukraine chạy trốn cuộc xâm lược của Nga).

Tuy nhiên, ngay cả khi dân số đóng thuế tăng lên và nền kinh tế cũng mở rộng, tình trạng thâm hụt của Alberta dường như không hề thuyên giảm.

Điều đó gợi ý rằng cấu trúc tài chính và doanh thu của Alberta có thể liên quan nhiều đến sự thiếu hụt này. Nhưng làm thế nào để người ta có thể xây dựng một cuộc trưng cầu dân ý xoay quanh vấn đề đó?